A B

Sigurimi i jetës së shëndetshme dhe nxitja e mirëqenies për të gjithë njerëzit e çdo moshe

Shëndeti

 

Çrrënjosja e varfërisë dhe pabarazisë, krijimi i rritjes ekonomike gjithëpërfshirëse dhe mbrojtja e planetit janë të lidhura në mënyrë të pazgjidhshme, jo vetëm me njëra-tjetrën, por edhe me shëndetin e popullatës. Axhenda e Objektivave për Zhvillimin e Qëndrueshëm kërkon që shëndeti global të trajtohet nga prioritetet kombëtare në sektorë të lidhur me shëndetin. Politika e shëndetit mund të kontribuojë në zhvillimin e qëndrueshëm dhe zvogëlimin e varfërisë duke siguruar që njerëzit të kenë qasje në informacionin dhe shërbimet që atyre u nevojitet për të promovuar dhe për të mbrojtur shëndetin e tyre, si dhe për t’u mbrojtur nga shpenzimet e shumta në rast sëmundjeje.

 

Shëndeti është i lidhur me shumë nga OZhQ-të, duke reflektuar faktin se shëndeti prek, dhe nga ana tjetër është i prekur nga, shumë faktorë ekonomikë, socialë dhe mjedisorë. Progresi në shëndetësi varet nga progresi ekonomik, social dhe mjedisor.

objektivat
01
Lexo më shumë
за
Objektiv 01
02
Lexo më shumë
за
Objektiv 02
03
Lexo më shumë
за
Objektiv 03
04
Lexo më shumë
за
Objektiv 04
05
Lexo më shumë
за
Objektiv 05
06
Lexo më shumë
за
Objektiv 06
07
Lexo më shumë
за
Objektiv 07
08
Lexo më shumë
за
Objektiv 08

Deri në vitin 2030, të zvogëlohet raporti global i vdekshmërisë së nënave në më pak se 70 vdekje për 100,000 lindje.

Shkalla e vdekshmërisë amësore është numri i vdekjeve amësore në një popullsi, pjesëtuar me numrin e femrave të moshës riprodhuese. Ky tregues reflekton kapacitetin e sistemeve shëndetësore që të parandalojnë dhe trajtojnë në mënyrë efektive ndërlikimet që ndodhin gjatë shtatzënisë dhe lindjes. Gjithashtu ajo mund të nxjerrë në pah ushqyerjen e papërshtatshme dhe shëndetin e përgjithshëm të gruas dhe reflekton mungesën e plotësimit të të drejtave riprodhuese, duke rezultuar në shtatzani të përsëritura dhe të ndodhura në intervale kohore të pandara mirë.Në vitin 2015, raporti i vdekshmërisë amësore (RVA) (në angl. MMR) (numri i vdekjeve amësore për 100,000 lindje të gjalla) u vlerësua në 216 globalisht. Pothuajse të gjitha këto vdekje ndodhën në mjedise me nivel të ulët të burimeve dhe mund të ishin parandaluar. RVA globale ka rënë me 44 përqind gjatë periudhës së Objektivave të Zhvillimit të Mijëvjeçarit, duke përfaqësuar një mesatare vjetore prej 2.3 përqind rënie midis viteve 1990 dhe 2015. Për të arritur objektivin e OZhQ-ve të 70 vdekjeve amësore për 100,000 lindje të gjalla deri në vitin 2030, norma vjetore globale e kësaj rënieje duhet të jetë të paktën 7 përqind.

Shqipëri
Bosnjë dhe
Hercegovinë
Kosovë*
IRJ të Maqedonisë
Mali i Zi
Serbia

Deri në vitin 2030, të parandalohen vdekjet e të porsalindurve dhe e fëmijëve nën moshën 5 vjeç, ku të gjitha vendet të synojnë zvogëlimin e vdekshmërisë të të porsalindurve në më pak se 12 vdekje për 1000 lindje dhe të vdekshmërisë së fëmijëve nën 5 vjeç në më pak se 25 vdekje për 1000 lindje.

Shkalla e vdekshmërisë nën pesë i referohet probabilitetit që një fëmije të vdes para se të arrijë moshën pesë vjeç. Ky tregues mat shëndetin dhe mbijetesën e fëmijëve dhe shprehet si numri i vdekjeve për 1000 lindje të gjalla. Rreth 5,9 milionë fëmijë nën moshën pesë vjeç vdiqën në vitin 2015, me një vdekshmëri globale nën moshën pesë vjeç prej 42.5 për 1000 lindje të gjalla. Vdekshmëria e fëmijëve është më e lartë në Afrikën subsahariane, ku një në 12 fëmijë vdes para ditëlindjes së tyre të pestë; e ndjekur nga Azia Juglindore, ku një në 19 vdes para se të arrijë moshën pesë vjeç. Aktualisht, 79 vende e kanë këtë normë vdekshmërie mbi atë që është vendosur si objektivi i OZhQ-ve, që është 25 për 1000 lindje të gjalla. Gjithashtu, 24 vende kanë norma që janë tre herë më të larta. Megjithatë, në qoftë se ruhen vlerat që u vendosën gjatë kohës së Objektivave të Zhvillimit të Mijëvjecarit, bota do ta arrijë objektivin e vendosur në vitin 2030.

Shqipëri
Bosnjë dhe
Hercegovinë
Kosovë*
IRJ të Maqedonisë
Mali i Zi
Serbia

Deri në vitin 2030, të eleminohen epidemitë e SIDA-s, të tuberkulozit, të malaries dhe të sëmundjeve tropikale të neglizhuara dhe të luftohet hepatiti, sëmundjet që transportohen përmes ujit dhe sëmundjet e tjera ngjitëse.

Normat e incidencës për HIV, tuberkulozin (TB), malarien dhe hepatitin janë tregues të OZhQ-ve. Në vitin 2014, shkalla globale e incidences për HIV midis të rriturve të moshës 15 dhe 49 vjeç ishte 0.5 në 1000 anëtarë të painfektuar të popullsisë, me 2 milionë njerëz që më pas infektohen. Incidenca e HIV ka qenë më e lartë në Rajonin Afrikan të OBSh-së, me 2.6 për 1000 njerëz të painfektuar në vitin 2014, në krahasim me rajonet e tjera të OBSh-së, ku incidenca midis të rriturve të moshës 15 dhe 49 vjeç varionte nga 0.1 në 0.4 për 1000 njerëz të painfektuar.

Në vitin 2014, ka pasur 9.6 milionë raste të reja të turbekulozit TB (133 në 100,000 njerëz) dhe 1.5 milionë vdekje të shkaktuara nga TB, duke përfshirë edhe 0.4 milion vdekje midis njerëzve, të diagnostikuar me HIV pozitiv. Në vitin 2014, numri më i madh i rasteve të reja të tuberkulozit është shfaqur në Rajonin e Azisë Juglindore të OBSh-së dhe Rajonin e Paqësorit Perëndimor të OBSh-së, gjë e cila lidhej me 58 përqind të rasteve të reja në nivelin global. Megjithatë, Afrika mbart barrën më të rëndë, me 281 raste në 100 000 njerëz.

Në vitin 2015, shkalla e incidencës së malaries ishte 91 në 1000 persona në rrezik, me një shifër të parashikuar prej rreth 214 milion raste dhe 438 000 vdekje (më shumë se dy të tretat e të cilave kanë ndodhur te fëmijët nën pesë vjeç). Afrika subsahariane ka barrën më të lartë, me një normë incidencash 246 në 1000 persona në rrezik, me një vlerë prej rreth 90 përqind të të gjitha rasteve dhe vdekjeve në nivel global.

Rreziku për t’u infektuar nga një sëmundje infektive ndryshon shumë, në varësi të kushteve socio-ekonomik siç janë varfëria dhe kushtet e strehimit, seksit (p.sh. në rastin e infeksionit me virusin HIV te femrat dhe TB te meshkujt) dhe kushtet e mjedisit, të cilat ndikohen nga faktorë të ndryshëm, duke përfshirë klimën dhe ndryshimin e klimës. Vdekshmëria e shkaktuar nga ekspozimi ndaj ujit të pasigurt, kanalizime dhe shërbimeve të higjenës (e njohur si ËASH) është përdorur edhe si një tregues i OZhQ-ve. Në vitin 2012, janë shkaktuar rreth 871 000 vdekje (kryesisht nga sëmundjet infektive) nga ndotja e mjediseve ujorë që përdoren për furnizimin me ujë të pijshëm (të tilla si lumenjtë dhe rezervuaret) dhe ndotja e tokës, por dhe nga praktikat e papërshtatshme të larjes së duarve.

Shqipëri
Bosnjë dhe
Hercegovinë
Kosovë*
IRJ të Maqedonisë
Mali i Zi
Serbia

Deri në vitin 2030, të zvogëlohet me një të tretën vdekshmëria tek lindjet e parakohshme si pasojë e sëmundjeve jo të transmetueshme, përmes parandalimit dhe trajtimit dhe promovimit të shëndetit mendor dhe të mirëqenies.

Sipas vlerësimeve të vitit 2012, rreth 38 milion vdekje në vit, ose 68 përqind të së gjitha vdekjeve në mbarë botën, shkaktohen si rrjedhojë e sëmundjeve jo-ngjitëse. Nga të gjitha vdekjet midis personave nën moshën 70 vjeç, të cilët zakonisht referohen si vdekje të parakohshme, është vlerësuar se 52 përqind, janë shkaktuar nga sëmundjet jo-ngjitëse. Mbi tre të katërtat e vdekjeve të parakohshme ishin shkaktuar nga sëmundje kardiovaskulare, kanceri, diabeti dhe nga sëmundje kronike të frymëmarrjes. Globalisht, vdekshmëria e parakohshme nga këto katër kategori kryesore të sëmundjeve jo-ngjitëse ra me 15 përqind ndërmjet viteve 2000 dhe 2012. Zvogëlimi i përdorimit të duhanit do të jetë kritik për të përmbushur objektivin e propozuar të zvogëlimit të numrit të vdekjeve të parakohshme nga sëmundjet jo-ngjitëse me një të tretën. Në vitin 2015, më shumë se 1,1 miliard njerëz konsumuan duhan, nga ku dalloheshin më shumë meshkuj duhanpirës (rreth 945 milionë) sesa femra duhanpirëse (180 milionë).

Arritja e objektivit të OZhvQ-së për sëmundjet jo-ngjitëse do të kërkojë ndërhyrje të mëdha në lidhje me plakjen e popullsisë, urbanizimin e shpejtë dhe të paplanifikuar si dhe globalizimin e tregjeve, që nxisin dieta të pashëndetshme dhe stile jete sedentar (pasiv). Kjo do të kërkojë zhvillimin dhe zbatimin e planeve kombëtare ambicioz që theksojnë një qasje për të gjithë për parandalimin dhe trajtimin e këtyre sëmundjeve jo-ngitëse (në vitin 2013 pothuajse gjysma e vendeve nuk kishte as një plan kombëtar dhe as një buxhet të dedikuar për këtë).

Shqipëri
Bosnjë dhe
Hercegovinë
Kosovë*
IRJ të Maqedonisë
Mali i Zi
Serbia

Të forcohet parandalimi dhe trajtimi i personave që abuzojnë me lëndët narkotike dhe alkoolin.

Përdorimi i substancave dhe çrregullimet e shkaktuara nga përdorimi i substancave janë një barrë domethënëse për shëndetin publik. Në vitin 2012, rreth 3.3 milionë vdekje (5.9 përqind e të gjitha vdekjeve në mbarë botën), ishin për shkak të konsumimit të alkoolit, me një pjesë të konsiderueshme të vdekjeve që lidhen me abuzimin e alkoolit, për shkak të sëmundjeve jo-ngjitëse dhe lëndimeve. Në mbarë botën, konsumi i alkoolit në vitin 2015 u vlerësua në 6,3 litra alkohol të pastër për person. Në vitin 2010, 38 përqind e popullsisë së botës, (llogaritur vetëm ata me moshë 15 ose më të rritur) kishin pirë alkoolit në 12 muajt e fundit, nga të cilët 16 përqind konsumonin sasi të mëdha alkoolit. Në nivel global ka dallime të konsiderueshme në konsumin e alkoolit. Konsumi i alkoolit është në rritje në Rajonin Perëndimor të Paqësorit dhe Rajonin Juglindor të Azisë, por në rajonet e tjera mbetet në nivele të qëndrueshme ose është duke rënë pak.

Në vitin 2013, rreth 5 përqind e popullsisë globale nga mosha midis 15 - 64 vjeç përdorën substanca të paligjshme. Është vlerësuar se në vitin 2013 rreth 27 milionë njerëz në botë kanë vuajtur nga çrregullime të përdorimit të substancave të ndaluara. Pothuajse gjysma e tyre (12,2 milionë), rreth 1.65 milionë prej të cilëve jetonin me HIV, injektonin substanca të ndaluara.

Çrregullime të përdorimit të substancave, kryesisht çrregullime për shkak të përdorimit të alkoolit, përbëjnë një barrë të konsiderueshme të sëmundjeve në shumicën e rajoneve të botës me përjashtim të rajonit të Mesdheut Lindor, ku konsumi i alkoolit është shumë i kufizuar. Të dhënat e disponueshme tregojnë se mbulimi i trajtimit për çrregullime të shkaktuara nga përdorimi i alkoolit dhe i substancave të ndaluara është i pamjaftueshëm, edhe pse vlerësimet për këtë mbulim shëndetësor duhet të përmirësohen.

Mundësitë kryesore të politikave me kosto efektive për zvogëlimin e përdorimit të dëmshëm të alkoolit, përfshijnë politikat publike të orientuara drejt çmimeve shëndetësore, që kufizojnë disponueshmërinë e pijeve alkoolike; kufizime ose ndalime të përgjithshme në reklamat e alkoolit dhe marketingun e këtyre produkteve, politikat kundra konsumit të pijeve alkoolike dhe reagimet efektive të shërbimeve shëndetësore. Zbatimi efektiv i masave të kontrollit të alkoolit kërkon: (a) angazhimin e qeverisë dhe një infrastrukturë të përshtatshme; (B) kapacitetin teknik për të krijuar, zbatuar dhe mbështetur politikat e nevojshme dhe kornizat ligjore; (C) aktivitete ndërkombëtare të fuqizuara, në lidhje me përhapjen e njohurive rreth trendeve në konsumin e alkoolit, dëmet që lidhen me alkoolin dhe reagimet shoqërore; dhe (d) mobilizimi dhe bashkimi i burimeve në dispozicion për të mbështetur veprimet globale dhe kombëtare për të zvogëluar përdorimin e konumin në nivele të dëmshme të alkoolit në fushat prioritare të identifikuara.

Veprimi për çrregullimet e përdorimit të drogës do të bazohen në forcimin e reagimit të shëndetit publik ndaj problemit të substancave të ndaluara nëpër botë. Këto reagime përfshijnë masa të shëndetit publik për parandalimin e përdorimit të substancave të ndaluara dhe për të zvogëluar cënueshmërinë dhe rreziqet; trajtimi dhe kujdesi për njerëzit me çrregullime të përdorimit të substancave të ndaluara; parandalimin dhe administrimin e dëmeve të lidhura me përdorimin e substancave të ndaluara; sigurimi i qasjes në barna të kontrolluara për qëllime mjekësore dhe shkencore; dhe monitorimi dhe vlerësimi i procedurave të duhura.Trajtimi i bazuar në prova, kujdesi dhe shërbimet e rehabilitimit për njerëzit me çrregullime të përdorimit të substancave të ndaluara, janë një element thelbësor i një politike gjithëpërfshirëse të substancave të ndaluara. Shërbimet e trajtimit duhet të përfshijnë kontrollin, diagnoztifikimin e hershëm dhe trajtimin formal, rehabilitimin dhe ri-integrimin e programeve sociale, si dhe organizatat e përbashkëta të ndihmës.

Studimet e vdekshmërisë, sidomos nga bota e zhvilluar, tregojnë se ka më shumë persona që konsumojnë pije alkoolike, në grupe me status të lartë ekonomik, ndërsa personat që nuk konsumojnë fare alkool janë më të zakonshëm në grupet më të varfra sociale. Megjithatë, njerëzit me status më të ulët social-ekonomikë mund të jenë më të prekshëm ndaj problemeve dhe pasojave të konsumimit të tepruar alkoolit dhe përdorimit të substancave të ndaluara, për shkak të ekspozimit ndaj faktorëve të shumtë të rrezikut, niveleve të ndryshme të mbështetjes psiko-sociale, dhe pengesat për t’u përfshirë në kujdesin shëndetësor të cilësisë së lartë.

Shqipëri
Bosnjë dhe
Hercegovinë
Kosovë*
IRJ të Maqedonisë
Mali i Zi
Serbia

zakonshëm në grupet më të varfra sociale. Megjithatë, njerëzit me status më të ulët social-ekonomikë mund të jenë më të prekshëm ndaj problemeve dhe pasojave të konsumimit të tepruar alkoolit dhe përdorimit të substancave të ndaluara, për shkak të ekspozimit ndaj faktorëve të shumtë të rrezikut, niveleve të ndryshme të mbështetjes psiko-sociale, dhe pengesat për t’u përfshirë në kujdesin shëndetësor të cilësisë së lartë.

Sipas vlerësimeve të fundit të OBSh-së, vetëm në vitin 2013 vdiqën rreth 1,25 milionë njerëz nga aksidentet e trafikut rrugor, ndërsa 20 deri 50 milionë njerëz u plagosën si rezultat i përplasjeve të trafikut rrugor. Plagosjet e trafikut rrugor janë shkaku i nëntë kryesor i vdekjes në nivel global, dhe shkaku kryesor i vdekjes për njerëzit e grupmoshës 15 – 29 vjeç. Pothuajse 60 përqind e vdekjeve të trafikut rrugor iu ndodhin njerëzve të grupmoshës 15 – 44 vjeç.

Ndërkohë numri i automjeteve të regjistruara është rritur me 90 përqind ndërmjet viteve 2000 dhe 2013, rritja e numrit të vdekjeve për shkak të lëndimeve të shkaktuara nga trafiku rrugor ishte shumë më pak dramatike, duke sugjeruar se ndërhyrjet për të përmirësuar sigurinë rrugore globale kanë pasur disa ndikime mbi vdekshmërinë.

Në të vërtetë, 79 vende zvogëluan numrin e vdekjeve në rrugët e tyre mes viteve 2010 dhe 2013, duke treguar se arritja e përmirësimeve është e mundshme dhe se shumë më tepër jetë mund të kursehen nëse vendet ndërmarrin veprime të mëtejshme. Mbi 90 përqind e vdekjeve rrugore ndodhin në vendet me të ardhura të ulëta dhe të mesme, të cilat përbëjnë 82 përqind të popullsisë së botës, por vetëm 54 përqind të mjeteve të regjistruara në botë. Disa faktorë janë vënë në funksion, duke përfshirë edhe rregulloret e varfëra ose me zbatim të dobët; rrugë të papërshtatshme dhe cilësinë e automjeteve; një proporcion më të lartë të përdoruesve të rrugës, të cilët janë më të cënueshëm në trafikun rrugor; si dhe rritjen e numrit të automjeteve.

Rritja e normave të vdekjeve të trafikut rrugor në disa rajone pjesërisht lidhet me normën e shpejtë të motorizimit në shumë vende në zhvillim, një zhvillim i cili nuk ka qenë i shoqëruar nga investimet në strategjitë e sigurisë rrugore. Përveç kësaj, në shumicën e vendeve me të ardhura të ulëta dhe mesatare, një përqindje shumë më e lartë e përdoruesve të rrugës janë këmbësorët, çiklistët dhe përdoruesit e mjeteve motorrike me dy ose tre rrota, në krahasim me vendet me të ardhura të larta. Gjysma e vdekjeve të trafikut rrugor të botës ndodhin në mesin e motoçiklistëve (23 përqind), këmbësorëve (22 përqind) dhe çiklistëve (4 përqind).

Edhe pse disa vende së fundmi kanë miratuar ligje që lidhen me faktorët kryesorë të rrezikut për lëndime të shkaktuara nga qarkullimi rrugor, këto ligje nuk zbatohen në shumicën e vendeve. Për shembull, vetëm një e katërta e vendeve i vlerësonjë ligjet e tyre për vendosjen e rripit të sigurimit si të mira.

Ndërsa objektiva jonë është që të përgjysmojmë numrin global të vdekjeve të trafikut rrugor deri në vitin 2020, në qoftë se trendet aktuale vazhdojnë - me një rritje të projektuar prej 47 përqind në automjete rrugore deri në vitin 2030 - atëherë vdekjet globale të trafikut rrugor do të rriten.

Sipas një skenari më optimist, ku rritja e mjeteve për frymë lidhet me normat fatale, të cilat bien në nivelet e vërejtura në vendet me të ardhura të larta gjatë dy dekadave të fundit, numri i vdekjeve globale do të ulet në rreth 1 milion në vit deri në vitin 2030. Përpjekje të konsiderueshme shtesë do të jenë të nevojshme për të bërë progres drejt objektivit të OZhQ-ve të zvogëlimit të vdekjeve në shifrën 625,000. Ndërhyrjet kryesore përfshijnë miratimin dhe zbatimin e legjislacionit të plotë mbi faktorët kryesorë të rrezikut; përmirësimin e infrastrukturës rrugore (veçanërisht në lidhje me sigurinë e përdoruesve të rrugës në nevojë); përmirësimin e standardeve të automjeteve; dhe përmirësimin e kujdesit shëndetësor pas përplasjes.

Shqipëri
Bosnjë dhe
Hercegovinë
Kosovë*
IRJ të Maqedonisë
Mali i Zi
Serbia

Deri në vitin 2030, të sigurohet qasja e gjithanshme në shërbimet e kujdesit shëndetësor seksual dhe riprodhues, përfshirë dhe planifikimin familjar, informimin dhe edukimin, dhe futjen e shëndetit riprodhues në strategjitë dhe programet kombëtare.

Ky objektiv do të monitorohet nga dy treguesit e propozuar: norma e lindjeve në adoleshencë; dhe mbulimi i shërbimeve moderne të planifikimit familjar. Norma globale e lindjeve në adoleshencë vlerësohet në raportin 44 në 1000 femra të moshës ndërmjet 15 dhe 19 vjeç, edhe pse ajo është pesë herë më e lartë në vendet me të ardhura të ulëta se sa në ato me të ardhura të larta.

Shumë lindje të hershme të fëmijëve lidhen me martesat e hershme. Globalisht, më shumë se 700 milionë gra ishin martuar para moshës 18 sipas vleresimit të bërë në vitin 2014, nga ku rreth 250 milionë prej tyre ishin martuar para moshës 15 vjeç.

Shqipëri
Bosnjë dhe
Hercegovinë
Kosovë*
IRJ të Maqedonisë
Mali i Zi
Serbia

Deri në vitin 2030, të zvogëlohet dukshëm numri i vdekjeve dhe i sëmundjeve nga kimikatet e rrezikshme dhe nga ndotja e ajrit, e ujit dhe e tokës.

Kushtet jo të shëndetshme mjedisore rrisin rrezikun e sëmundjeve jo-ngjitëse dhe infektive. Në vitin 2012, rreth 889000 njerëz vdiqën si rrjedhojë e sëmundjeve infektive të shkaktuara kryesisht nga kontaminimi fekal i ujit dhe tokës dhe nga objektet dhe praktikat e papërshtatshme të larjes së duarve. Në vitin 2012, ndotja e ajrit të jashtëm dhe të brendshëm rezultoi në rreth 6.5 milionë vdekje.

Ndotja e ajrit është një faktor madhor i rrezikut për sëmundjet jo-ngjitëse, duke shkaktuar sëmundje kardiovaskulare, goditje, sëmundje kronike të aparatit të frymëmarrjes si dhe kancer në mushkëri, si dhe duke rritur rrezikun e infeksioneve respiratore akute.

Në vitin 2012, ndotja e ajrit në mjedise të mbyllura (ose në natyrë) (p.sh. nga trafiku, burimet industriale, djegia e mbetjeve ose djegia e lëndëve djegëse) shkaktoi 3 milionë vdekje. Sipas vlerësimeve në vitin 2014, rreth 90 përqind e popullsisë në qytete ishin të ekspozuar ndaj grimcave të imëta në ajër të cilat tejkalojnë përqëndrimet e përcaktuara nga Udhëzimet mbi Cilësinë e Ajrit të OBSh-së, por normat e ekspozimit ndryshojnë në mënyrë të konsiderueshme nga rajoni në rajon.

Ndotja shtëpiake e ajrit e shkaktuar nga gatimi me lëndë djegëse të papastra ose duke përdorur teknologji joefiçente shkaktoi rreth 4.3 milionë vdekje dhe pneumoni tek fëmijët.

Në vitin 2014, rreth 3.1 miliardë njerëz kanë përdorur kryesisht lëndë djegëse (qymyrguri dhe vajguri) për gatim. Tymi nga ky përdorim joefiçent i energjisë në shtëpi për gatim, ngrohje dhe ndriçim është i mbushur me ndotës të dëmshëm për shëndetin.

Shqipëri
Bosnjë dhe
Hercegovinë
Kosovë*
IRJ të Maqedonisë
Mali i Zi
Serbia
aktivitetet