A B
Goal1
Goal2
Goal3
Goal4
Goal5
Goal6
Goal8
Goal9
Goal10
Goal11
Goal12
Goal13
Goal14
Goal15
Goal16
Goal17

Да се обезбеди пристап до прифатлива, сигурна, одржлива и модерна енергија за сите

Енергија

Меѓу многуте различни форми на енергија се хемиската енергија (енергијата која ја содржат молекулите); електрична енергија (енергијата од електричното поле); гравитациската енергија (енергијата од гравитациското поле); магнетната енергија (енергијата од магнетното поле); енергијата која го врзува јадрото (енергетската рамнотежа во процесот во кој јадрото се дели на деловите од кои се состои или на повеќе јадра); кинетичка и потенцијална енергија. Сепак, во контекстот на одржлив развој, прашањата во врска со енергијата мора да се фокусираат на три главни области: производство на примарна енергија; нејзиното претворање во изведена енергија; и секторите во кои изворите на енергија финално се трошат.

Денес, енергијата е дел од речиси секоја активност на човекот: се користи за греење на домовите, како гориво за нашите автомобили, за орање на земјата и за да се движат машините. Искористувањето на светските резерви на енергија доведе до незамисливо високи стандарди на живот. Навикнати сме да ја користиме енергијата во таа мера што и не можеме да замислиме да живееме без постојано достапно снабдување со енергија.

Енергијата е основен фактор за одржлив развој и намалување на сиромаштијата. Во последните децении има позитивен тренд во производството и употребата на енергија. Сепак:

  • Иако делот од светското население со пристап до електрична енергија постепено се зголемува, од 79 проценти во 2000 година на 85 проценти во 2012, преку 1,1 милијарда луѓе живеат без електрична енергија.
  • Во 2015 грубата пресметка покажа дека околу 2,8 милијарди луѓе немаат пристап до модерни енергетски услуги.
  • Секој ден, околу 4,3 милиони луѓе умираат предвреме поради загадувањето во внатрешноста на домот од готвење и греење со несоодветни горива.

Поради тоа предизвикот е да се најде начин да се најде решение и за потребата и побарувачката за модерна и одржлива енергија и за влијанието на употребата на енергијата врз животната средина и светските природни ресурси со цел да се реализираат целите за одржлив развој.

Агендата 21 (промовирана за време на Конференцијата на ОН за животна средина и развој, одржана во Рио де Женеиро во 1992 година) го истакна фактот дека сегашната потрошувачка на енергија и производството не се одржливи особено доколку побарувачката продолжи да се зголемува. Исто така се нагласи важноста да се користат енергетски ресурси на начин кој не се коси со целите за заштита на здравјето на луѓето, атмосферата и природната средина.

Светскиот самит во Јоханесбург за одржлив развој во 2002 година, осврнувајќи се на енергијата во контекстот на одржлив развој, повика за акција во седум важни области:

  • подобрување на пристапот до сигурна, достапна, економски изводлива, социјално прифатлива и еколошки здрава енергија;
  • признавајќи дека енергетските услуги имаат позитивно влијание врз елиминирањето на сиромаштијата и подобрувањето на животниот стандард;
  • развивајќи и дистрибуирајќи технологии за алтернативна енергија со цел да се учествува повеќе во енергетскиот микс со обновлива енергија и поитно, значително да се зголеми учеството на обновливи извори на енергија во светски рамки;
  • диверзификација на снабдувањето со енергија преку развој на напредни, почисти, поефикасни и економични енергетски технологии;
  • комбинирање на спектар на енергетски технологии, вклучувајќи и напредни и почисти технологии за фосилни горива, со цел да се задоволи сé поголемата потреба за енергија;
  • забрзување на развојот, дистрибуцијата и користењето на достапни и почисти технологии за енергетска ефикасност и заштеда на енергија; и
  • преземање активности, каде е соодветно да се исфрлат субвенциите во оваа област кои му пречат на одржливиот развој.

Во 2011 година, беше создадена од генералниот секретар на ОН Иницијативата одржлива енергија за сите со цел да се исполнат три главни цели до 2030 година: да се обезбеди универзален пристап до енергија за сите и тоа до модерни енергетски услуги; да се удвои процентот на подобрување на енергетската ефикасност; и да се удвои уделот на обновлива енергија во глобалното снабдување со енергија.

Во исходот од Конференцијата за одржлив развој од 2012 година, Рио+20 (Иднината што ја сакаме), светската заедница:

  • ја препозна важната улога што ја има енергијата во развојот;
  • ја нагласи потребата да се земат предвид проблемите за пристап до одржливи модерни енергетски услуги за сите; и
  • препозна дека подобрувањето на енергетската ефикасност, зголемувањето на уделот на обновлива енергија, и промовирањето на почисти, енергетската ефикасни технологии се важни за одржлив развој.

Во 2014 година, генералниот секретар на ОН ја прогласи деценијата помеѓу 2014 и 2024 година за Декада на ОН за одржлива енергија за сите, предвидувајќи многу иницијативи, активности и заложби во текот на овие 10 години.

Во 2015 година, енергијата беше во центарот на светските напори да се предизвика парадигма на промена кон нискојаглеродни енергетски системи, зелени економии, искоренување на сиромаштијата и на крајот одржлив развој.

Денес, состојбата со производството на енергија и нејзината потрошувачката во светот покажува дека напредните економии имаат повеќе или помалку сигурен пристап до модерните извори на енергија, што го поттикнува нивниот постојан развој и раст. Во земјите во развој, поради ограничениот пристап до пристапна и сигурна енергија потешко е да се зголеми продуктивноста и да се промовира економски раст. Развојот на инфраструктурата која овозможува одржлив, сигурен и достапен пристап до модерните енергетски услуги би го подобрил економскиот статус не само на поединците, заедниците и земјите, туку исто така значително би го подобрило животниот стандард. 

цели

До 2030 година, да се осигура универзален пристап до прифатливи, сигурни и модерни енергетски услуги

Со цел да се обезбеди пристап до одржлива енергија, изворот на енергија мора да е одржлив. Модерните обновливи извори на енергија се геотермалната енергија, хидроенергијата, сончевата енергија и ветерот. Според експертите, околу 24 проценти од електрична енергија произведена во светот е произведена од обновливи извори на енергија. Остатокот доаѓа од фосилните горива и од нуклеарните централи. Иако уделот на обновливи извори на енергија се предвидува да се зголеми на 33 проценти до 2040 година, ова не е доволно за да се обезбеди сите луѓе да имаат пристап до одржливо и модерно снабдување со енергија.

Услугите за обновлива енергија бараат релативно високо ниво на технолошко знаење и долгорочни инвестиции, и поради тоа се значително поскапи од конвенционалните енергетски услуги. Ова, заедно со високите трошоци за почнување бизнис, претставува проблем во земјите во развој. Како резултат, односните агенции честопати се решаваат за поевтина и побрза опција - односно за фосилните горива.

Енергетска сиромаштија во Европа

Енергетската сиромаштија, исто така позната како и сиромаштија за горива, е реалност во Европа. Едно домаќинство има енергетска сиромаштија кога не може да си го дозволи основното ниво на енергија кое му е потребно за готвење, осветлување, општи активности како што се готвењето и употребата на апаратите во домаќинството. Според Европската Комисија, 11 проценти од европското население во моментов има сиромаштија на горива, главно поради ниските приходи, повисоките цени на енергијата и енергетската неефикасност на домовите, особено во Централна, Источна и Јужна Европа.

Во 2015 година, Европската Комисија објави нова студија за состојбата со енергетската сиромаштија во Европа, во која беа подвлечени некои важни заклучоци меѓу кои и потребата соодветно да се дефинира енергетската сиромаштија; финансиски да се поддржат националните политики; како и да се продолжи со поставување на минималните стандарди за енергетски ефикасни згради и домашни апарати. Сепак, државите-членки на ЕУ не успеаја да постигнат широк консензус за заедничка дефиниција за енергетска сиромаштија: помалку од една третина од европските земји официјално го признаваат проблемот и дадоа дефиниција, и меѓу тие само неколку го вклучија овој концепт во своето национално законодавство. Непостоењето на широко прифатена позиција на ЕУ е пречка за креирање на сеопфатна европска рамка за да се реши енергетска сиромаштија.

Различни студии покажуваат дека до сега се направени многу малку истражувања во државите-членки на ЕУ, и со неколку исклучоци, најмногу европски земји се фокусирале на решавање на ова прашање преку краткорочни решенија како што се директна финансиска помош и социјална помош, наместо да се најдат долгорочни стратегии чија цел е да се заштитат ранливите корисници. 

Албанија
Босна и
Херцеговина
Косово*
Македонија
Црна Гора
Србија

До 2030 година, значително да се зголеми уделот на обновливите извори на енергија во вкупната глобална енергетска понуда

Обновливата енергија генерално се дефинира како енергија која се собира од ресурси кои природно се обновуваат во текот на еден животен век на човекот, како на пример сончевата светлина, ветерот, дождот, плимата и осеката, брановите и геотермалната енергија.

Обновливата енергија се користи во четири важни области:

  • производство на електрична енергија;
  • греење/ладење на воздухот и водата;
  • транспорт; и
  • рурални (надвор од мрежа) енергетски услуги.

Во моментов се смета дека обновливите извори на енергија учествуваат со преку 19 проценти во глобалната потрошувачка на енергија и речиси 24 проценти во производството на електрична енергија. Оваа потрошувачка на енергија се дели на следниот начин: 8,9 проценти од традиционална биомаса; 4,2 проценти од топлинска енергија (модерна биомаса, геотермална и сончева топлина); 3,9 проценти хидроелектрична енергија; и 2,2 проценти електрична енергија од ветер, сонце, геотермална и биомаса. Светските инвестиции во обновливи технологии до сега изнесувале повеќе од 286 милијарди американски долари, а Кина и САД многу инвестирале во енергија од ветер, хидроенергија, сончева енергија и во биогорива. Глобално, се оценува дека 7,7 милиони работни места се во индустриите за обновлива енергија, а компаниите за производство на сончеви фотоволтажни панели се најголемиот работодавач во секторот на производители на опрема за обновливите извори на енергија.

Обновливите извори на енергија постојат во различни географски области, спротивно на другите извори на енергија кои се концентрирани во ограничен број на земји. Брзиот развој на обновливата енергија и подобрената енергетска ефикасност предизвикуваат значителна енергетска сигурност, ублажување на климатските промени и економски придобивки.

Според меѓународните анкети на јавно мислење, постои силна поддршка за промовирање на обновливите извори на енергија како што се сончевата енергија и енергијата на ветерот. На национално ниво, во најмалку 30 земји во светот, обновливата енергија веќе придонесува со повеќе од 20 проценти во понудата на енергија. Националните пазари на обновлива енергија се предвидува да продолжат стабилно да растат во следната деценија, а и по тоа. Исланд и Норвешка веќе целата своја електрична енергија ја произведуваат од обновливите извори на енергија и многу други земји си имаат поставено цел да постигнат 100 проценти обновлива енергија во иднина. Во Данска на пример, Владата одлучи да ја промени целокупната понуда на енергија (електрична енергија, мобилност и греење/ладење) со 100 проценти обновлива енергија до 2050 година.

Иако многу проекти за обновлива енергија се големи, технологиите кои користат обновливите извори на енергија исто така одговараат за рурални и оддалечени области во земји во развој каде енергијата е многу важна за човековиот развој. Бидејќи најголемиот дел од обновливите извори на енергија произведуваат електрична енергија, искористувањето на обновливата енергија честопати се применува заедно со дополнителна електрификација, која има неколку други придобивки:

  • електрична енергија може да се претвора во топлина без загуби и дури да постигне и поголема температура од фосилните горива; и
  • електричната енергија може да се претвори во механичка енергија со голема ефикасност и е чиста на местото на користење. 

Обновливи извори на енергија

Покрај нашироко користените хидроелектрични извори на енергија, каде течењето на водата создава енергија која може да се зафати и да се претвори во електрична енергија, постои цел спектар на алтернативни или нетрадиционални извори на обновлива енергија, кои се опишани подолу.

Сончева енергија – Сончевото зрачење е најмоќниот извор на енергија на Земјата. Сепак, употребата на овој извор е ограничена со фактот што за поставување на оптички системи, сончеви панели или колектори на топлина потребни се големи површини. Достапноста на сончевото зрачење исто така многу варира, во зависност од висината на локацијата, климата и временските услови, како и поради други променливи фактори. Постојат два главни метода за користење на сончевата енергија: 

  • Првиот подразбира поставување на котел, во кој водата се загрева од сончевата енергија која се насочува со подвижни огледала. Пареата која ја произведува котелот се користи во парна турбина слична на оние кои се користат во термалните или нуклеарните електроцентрали. Потребни се огромни површини за да се сместат и да се користат такви котли.
  • Вториот подразбира употреба на сончеви ќелии кои директно ја претвораат сончевата енергија во електрична енергија. Сончевите ќелии многу се користат многу за обезбедување енергија за вселенските летала и за обичните уреди кои не користат многу енергија, како што се калкулаторите. Сончевите панели не ја загадуваат животната средина додека се користат. Сепак, потребно е многу енергија за производството на сончевите ќелии, бидејќи се произведуваат од високо квалитетен рафиниран силикон. Кога ќе престанат да се користат се создава отпад кој тешко се отстранува. Сончевите панели се соодветни за употреба во домаќинствата. Тие се особено ефикасни во суви зони со сончева клима и во големи ненаселени подрачја.

Енергија од ветрот – Енергијата од ветрот се создава од кинетичката енергија од воздухот, која повторно потекнува од сончевата енергија. Луѓето ја користеа енергијата од ветрот илјадници години, а ветерниците и едрилиците се најпознати примери. Модерните турбини за ветер, ја претвораат енергијата од ветрот во електрична енергија. Трошокот на енергијата произведена од ветерот е многу повисок од трошокот на енергијата произведена во термалните електроцентрали. Турбините на ветер не го загадуваат воздухот со токсични емисии, иако можат да предизвикаат загадување со бучава. Концентрацијата на многу турбини на едно место економски е логично, иако според некои луѓе ја нарушува естетиката на просторот. Приносот на турбината е повисок на места каде што има повеќе ветер, иако силни бури и урагани може да ги оштетат. 

Енергија од биомаса – Органската материја која ги сочинува растенијата е позната како биомаса. Биомасата може да се користи да се произведе електрична енергија, горива за транспорт и хемикалии. Биомасата од растенијата исто така може да се гори за да произведе енергија. Ова не придонесува значително за ефектот на стаклена градина, бидејќи само јаглеродот кој неодамна го искористиле растенијата при фотосинтезата се ослободува во атмосферата. Без горење на биомасата речиси истото количество на јаглерод диоксид би се ослободил во воздухот како резултат на природното распаѓање. Сепак, горењето на биомасата произведува јаглероден моноксид и саѓи, а ефикасноста на електроцентралите е ниска, поради ниската калориска вредност на горивото. Потребни се големи количества биомаса за да се произведе енергија и ова е релативно скапа алтернатива за производство на енергија.

Друга опција која вклучува дигестија на биомаса или органски отпад во посебен уред кој е познат како резервоар за дигестија или резервоар за метан и последователно користење на метан (биогас) за производство на електрична енергија за потребите на домаќинството. Овој метод може да се користи на места со големи количества на земјоделски, дрвен или комунален отпад и каде нема пермафрост.

Кога има можност да се користи метил или етил алкохол со ферментација на земјоделски или дрвен отпад, тој може да се користи како моторно гориво - или сам или во комбинација со други горива. Во Бразил на пример, алкохолот кој се произведува од шеќерна трска, нашироко се користи како моторно гориво. Во текот на Првата светска војна, поради недостиг на бензин, автомобилите и авионите во Руската војска користеле таканаречена Казанска смеса - мешавина на бензин и етил алкохол. Метил алкохолот кој се произведува од дрвен отпад се користи како гориво во тркачките автомобили и мотоцикли.

Геотермална енергија – Геотермалната енергија ја користи внатрешната енергија на Земјата за различни употреби, меѓу кои за производство на електрична енергија и за греење и ладење на зградите. Топлината од термалните води може да се претвори во електрична енергија со употреба на турбини и генератори. Употребата на геотермалната енергија создава топлинско загадување иако овој проблем се јавува и кај другите извори на енергија. Еден специфичен проблем за овој вид на енергија е што геотермалните води честопати имаат високи количества соли кои предизвикуваат корозија. Тоа значи дека мора да се користат посебни материјали и објектите често мора да се затвораат за да се одржуваат. Покрај ова, ако температурите на водата се недоволни за производство на суперзагреана пареа која е потребна за да се вртат турбините, мора да се користат различни материјали за пренос на топлина (на пример течен натриум). Овие материјали се скапи, предизвикуваат корозија и штета врз животната средина. 

Енергија од плимата – Нивото на водата во океаните и отворените мориња се покачува и се намалува два пати на ден. Плимата и осеката се сложени и врз нив влијае гравитацијата помеѓу Сонцето и Месечината, ротацијата на Земјата, природата на брегот, длабочината на водата, морските струи и ветрот. Промените предизвикани од плимата на брегот се помеѓу 1 и 1,5 метри, иако во тесен залив тие може да се многу пати повисоки. Доколку Месечината, Сонцето и Земјата се поставени во права линија (состојба која се нарекува сизигија), гравитациската сила на Сонцето го засилува влијанието на Месечината и предизвикува висока плима. Кога Сонцето е поставено под вистински агол во однос на линијата помеѓу Земјата и Месечината, има осека. Плимата и осеката се менуваат на секои седум дена.

Електроцентралите на плима може да се изградат со изградба на брани преку заливот и поставување турбини кои ги придвижуваат електричните генератори. Придобивките вклучуваат неисцрпливи енергетски ресурси и ниски трошоци за одржување. Производството на енергија од плимата станува трошковно-ефективно доколку амплитудата на флуктуацијата на водата не е помала од 6 м. Меѓу негативностите се нискиот капацитет и потенцијалната загуба на биолошките ресурси поради пресекувањето на заливот.

Водород – Водородот може да се најде во многу органски соединенија, како и во водата. Тој е најприсутниот елемент на Земјата. Бидејќи за да се произведе водород потребна е енергија, тој не е извор на енергија туку само начин за чување и пренос на енергијата. Поради тоа се нарекува носач на енергија. 

Албанија
Босна и
Херцеговина
Косово*
Македонија
Црна Гора
Србија

До 2030 година, двојно да се зголеми глобалната стапка на подобрување во енергетската ефикасност

Ефикасната употреба на енергија (или енергетската ефикасност) значи намалување на количеството на енергија кое е потребно за да се обезбедат производите и услугите. На пример:

  • изолирање на домот овозможува објектот да користи помалку енергија за ладење и греење за да постигне и одржува удобна температура; и
  • поставувањето на флуоресцентни светилки, ЛЕД светилки или природно светло ја намалува енергијата која е потребна да се задржи истото ниво на осветлување во споредба со употребата на традиционалните жаречки светилки.

Енергетската ефикасност не е иста со штедењето на енергија. Штедењето на енергијата значи да се намали или да не се користи услугата за да се заштеди енергија. Исклучувањето на светлото е штедење на енергија, додека замената на конвенционалната жаречка светилка со компактна флуоресцентна светилка (која користи многу помалку енергија за да произведе исто количество светлина) е енергетска ефикасност. И ефикасноста и штедењето може да ги намалат емисиите на стакленички гасови.

Подобрувањата на енергетската ефикасност генерално се постигнуваат со усвојување на поефикасни технологии или производни процеси, или преку примена на општо прифатени методи за намалување на загубите во енергија.

Постојат многу причини за да се подобри енергетската ефикасност:

  • Намалувањето на употребата на енергија ги намалува трошоците за енергија и може да предизвика заштеди на средства за корисниците доколку заштедата на енергија е поисплатлива од дополнителните трошоци за воведување на енергетски ефикасна технологија.
  • Намалувањето на енергијата може да придонесе за намалување на емисиите на стакленички гасови. Според експертите, подобрената енергетската ефикасност во зградите, индустриските процеси и сообраќајот може да ги намали потребите за енергија во светот до 2050 за една третина и да помогне да се контролираат светските емисии на стакленички гасови.

Постојат можности да се подобри ефикасноста секаде каде се користи енергија. Во најголем дел од случаите, мерките за енергетска ефикасност ќе се исплатат самите со тек на време преку пониските сметки за енергија. Колку брзо ќе се врати инвестицијата зависи од многу фактори, како што се цената на енергијата и севкупната употреба на мерката - на пример колку часа се користи уредот. Времето исто така е фактор кога некоја конкретна мерка е поврзана со одржување на условите во средината - на пример при климатизирање и греење.

Анализата на трошокот на различните мерки за енергетската ефикасност, во споредба со трошокот за создавање на различни извори на енергија кои емитуваат помалку стакленички гасови од електроцентралите кои работат на фосилни горива, покажува дека најголем дел од мерките се поевтини и поради тоа се отплаќаат самите побрзо, во споредба со другите видови на производство на енергија.

Енергетската ефикасност и употребата на обновливи извори на енергија се вели дека се двата столба на политиката за одржлива енергија и се високи приоритети во хиерархијата на одржлива енергија. Во многу земји, енергетската ефикасност се смета дека има национална безбедносна придобивка, бидејќи може да го намали количеството енергија кое се увезува од други земји и може да ја забави стапката со која се осиромашуваат домашните енергетски ресурси. 

Мерки за енергетска ефикасност во Европа 

Преку поефикасно користење на енергијата, Европејците може да ги намалат своите сметки, да ја намалат зависноста од надворешните снабдувачи на нафта и гас, и да помогнат да се заштити животната средина.

Енергетската ефикасност мора да се подобри во сите фази на синџирот на енергијата, од производството до крајната потрошувачка. Истовремено, придобивките од енергетската ефикасност мора да бидат поголеми од трошоците - на пример трошоците за реновирање. Поради тоа мерките во ЕУ се фокусираат на сектори каде има најголем потенцијал за заштеди, како што е секторот згради.

Во октомври 2014 година, земјите од ЕУ се согласија за нова потцел за енергетската ефикасност, односно да се постигне најмалку 27 проценти до 2030 година. За да се постигне ова, предложени се многу мерки за подобрување на енергетската ефикасност во Европа:

  • годишно намалување од 1,5 проценти во националната продажба на енергија;
  • реновирања за енергетската ефикасност на најмалку од 3 проценти годишно на зградите кои се во сопственост и во кои престојува централната власт во земјите од ЕУ;
  • при продажба или изнајмување на згради да се бараат задолжителни сертификати за енергетската ефикасност;
  • минимум стандарди за енергетската ефикасност и обележување на многу производи како што се котли, апарати за домаќинството, светилки и телевизори (ЕкоДизајн);
  • подготовка на национални акциски планови за енергетска ефикасност на секои три години во земјите во ЕУ;
  • поставување на речиси 100 милиони паметни мерачи за електрична енергија и 45 милиони за гас до 2020 година;
  • големите компании да прават енергетски ревизии најмалку на секои четири години; и
  • заштита на правата на корисниците за да добијат лесен и бесплатен пристап до податоци за потрошувачката на енергија во реално време и во минатото. 
Албанија
Босна и
Херцеговина
Косово*
Македонија
Црна Гора
Србија
активности
The Regional Environmental Center for Central and Eastern Europe (REC) AUSTRIAN DEVELOPMENT AGENCY (ADA)